Ten sam lek pod inną nazwą – jak nie zdublować dawki i nie zrobić sobie krzywdy?

W aptece łatwo odnieść wrażenie, że mamy do wyboru dziesiątki zupełnie różnych leków na ból, gorączkę, przeziębienie, katar, zatoki czy objawy grypy. Opakowania różnią się nazwą, kolorem, reklamą i obietnicą działania. Jedno pudełko kojarzy się z bólem głowy, drugie z infekcją, trzecie z bólem gardła, a czwarte z „kompleksem objawów przeziębienia”. Problem polega na tym, że pod różnymi nazwami handlowymi może kryć się ta sama substancja czynna.

To właśnie substancja czynna decyduje o działaniu leku. Nazwa handlowa jest nazwą produktu, ale nie zawsze mówi pacjentowi, co naprawdę znajduje się w tabletce, kapsułce, saszetce czy syropie. Dlatego można nieświadomie zażyć dwa różnie wyglądające preparaty, które w praktyce zawierają ten sam składnik. Wtedy nie bierzemy „dwóch różnych leków”, tylko często podwajamy dawkę jednej substancji.

Dlaczego to jest ryzykowne?

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy pacjent łączy leki bez czytania składu. Przykład jest prosty: ktoś bierze lek przeciwbólowy z paracetamolem, a później sięga po preparat na przeziębienie, który również zawiera paracetamol. Do tego dochodzi jeszcze saszetka „na grypę” wieczorem. Każdy produkt wydaje się inny, ale organizm sumuje dawki tej samej substancji.

Podobny problem może dotyczyć niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen, ketoprofen, naproksen czy diklofenak. Pacjent może przyjąć jeden lek na ból kręgosłupa, drugi na ból zęba, a trzeci „przeciwzapalny”, nie zdając sobie sprawy, że wszystkie należą do tej samej grupy i mogą zwiększać ryzyko działań niepożądanych. Łączenie takich preparatów bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą nie jest dobrym sposobem na mocniejsze leczenie. Częściej jest prostą drogą do problemów z żołądkiem, nerkami, ciśnieniem lub krwawieniami.

Ryzyko rośnie także u osób starszych, przewlekle chorych i przyjmujących kilka leków na stałe. Im więcej preparatów w domowej apteczce, tym łatwiej o pomyłkę. Dotyczy to również suplementów diety i preparatów „wzmacniających”, które czasem zawierają te same witaminy, minerały albo składniki roślinne w kilku produktach jednocześnie.

Nazwa handlowa to nie wszystko

Najważniejsza zasada brzmi: zawsze sprawdzamy substancję czynną. Na opakowaniu i w ulotce zwykle znajduje się ona obok nazwy leku albo w części opisującej skład. Może być zapisana mniejszym drukiem, dlatego warto jej świadomie szukać. Jeśli dwa preparaty mają tę samą substancję czynną, nie należy ich łączyć bez upewnienia się, że jest to bezpieczne.

Warto zwracać uwagę nie tylko na samą nazwę substancji, ale też na dawkę. Ten sam składnik może występować w różnych mocach. Jedna tabletka może zawierać 200 mg, inna 400 mg, a jeszcze inna 500 mg danej substancji. Przy lekach przyjmowanych kilka razy dziennie różnica szybko staje się istotna.

Szczególną ostrożność trzeba zachować przy lekach złożonych. To preparaty, które zawierają kilka składników naraz, na przykład substancję przeciwbólową, przeciwgorączkową, obkurczającą śluzówkę nosa, przeciwhistaminową albo wykrztuśną. Takie produkty bywają wygodne, ale jednocześnie utrudniają kontrolę nad tym, co faktycznie przyjmujemy. Pacjent pamięta, że wypił „saszetkę na przeziębienie”, ale nie zawsze wie, że była tam substancja, którą za chwilę przyjmie ponownie w innym leku.

Paracetamol – przykład najczęstszej pomyłki

Paracetamol jest popularny, dostępny bez recepty i przy właściwym stosowaniu może być bezpiecznym lekiem przeciwbólowym oraz przeciwgorączkowym. Problem zaczyna się wtedy, gdy pacjent nie liczy całkowitej dawki przyjętej w ciągu doby. Paracetamol znajduje się w wielu lekach, w tym w preparatach na przeziębienie i grypę. Dlatego łatwo przekroczyć zalecaną dawkę, nawet bez intencji nadużywania leku.

Przedawkowanie paracetamolu może uszkodzić wątrobę. Co szczególnie podstępne, pierwsze objawy nie zawsze wyglądają dramatycznie. Pacjent może czuć nudności, osłabienie albo ból brzucha, ale nie musi od razu kojarzyć tego z poważnym zatruciem. Dlatego w razie podejrzenia przyjęcia zbyt dużej dawki nie powinno się czekać na rozwój objawów. Trzeba skontaktować się z lekarzem, pogotowiem lub ośrodkiem toksykologicznym.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami wątroby, osoby regularnie pijące alkohol, osoby z niską masą ciała oraz pacjenci przyjmujący wiele leków. W ich przypadku bezpieczne granice mogą wymagać indywidualnego omówienia z lekarzem.

Ibuprofen i inne leki przeciwzapalne – więcej nie znaczy lepiej

Drugi częsty błąd to łączenie kilku niesteroidowych leków przeciwzapalnych. Pacjent może uznać, że skoro jeden preparat nie pomógł, to „dołoży” inny. Tymczasem połączenie kilku leków z tej samej grupy zwykle nie daje proporcjonalnie lepszego efektu przeciwbólowego, za to może zwiększać ryzyko działań niepożądanych.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne mogą podrażniać żołądek, zwiększać ryzyko krwawień z przewodu pokarmowego, wpływać na nerki, ciśnienie tętnicze i układ krążenia. Nie oznacza to, że są złe i należy się ich bać w każdej sytuacji. Oznacza to, że trzeba je stosować rozsądnie, zgodnie z dawkowaniem i bez przypadkowego mieszania kilku podobnych preparatów.

Ostrożność jest szczególnie ważna u osób z chorobą wrzodową, chorobami nerek, nadciśnieniem, chorobami serca, zaburzeniami krzepnięcia oraz u pacjentów przyjmujących leki przeciwzakrzepowe. W takich sytuacjach nawet lek dostępny bez recepty może wymagać wcześniejszej konsultacji.

Jak bezpiecznie korzystać z domowej apteczki?

Najlepiej zacząć od prostego przeglądu leków w domu. Warto sprawdzić, które preparaty zawierają tę samą substancję czynną, które są lekami złożonymi, a które są suplementami. Dobrze jest wyrzucić przeterminowane produkty i nie trzymać w apteczce pojedynczych tabletek bez opakowania. Tabletka bez nazwy, ulotki i daty ważności nie powinna być przyjmowana „na pamięć”.

Przed zażyciem leku trzeba sprawdzić trzy rzeczy: substancję czynną, dawkę i maksymalną dawkę dobową. Jeśli w tym samym dniu był już przyjmowany inny preparat, trzeba upewnić się, czy nie zawierał tego samego składnika. Dotyczy to szczególnie leków przeciwbólowych, przeciwgorączkowych i preparatów na infekcje sezonowe.

Nie należy też sugerować się wyłącznie reklamą. To, że jeden lek jest reklamowany „na zatoki”, drugi „na grypę”, a trzeci „na ból”, nie oznacza, że ich składy nie mogą się częściowo pokrywać. Reklama pokazuje zastosowanie produktu, ale nie zastępuje ulotki ani rozmowy z farmaceutą.

Kiedy zapytać farmaceutę lub lekarza?

W razie wątpliwości najlepiej zapytać farmaceutę. Warto powiedzieć konkretnie, jakie leki zostały już przyjęte danego dnia, w jakiej dawce i o której godzinie. Im dokładniejsza informacja, tym łatwiej ocenić, czy kolejny preparat można zastosować bezpiecznie.

Konsultacja jest szczególnie ważna, gdy lek ma przyjmować dziecko, osoba starsza, kobieta w ciąży, osoba z chorobą przewlekłą albo pacjent stosujący leki na stałe. Trzeba też uważać przy objawach, które trwają dłużej, nasilają się albo wracają mimo leczenia objawowego. Wtedy dokładanie kolejnych preparatów bez rozpoznania przyczyny może tylko maskować problem.

Niepokojące objawy po przyjęciu leku, takie jak duszność, obrzęk twarzy, silna wysypka, krwawienie, silny ból brzucha, zażółcenie skóry, nietypowa senność, splątanie czy objawy przedawkowania, wymagają pilnego kontaktu z pomocą medyczną.

Najprostsza zasada: czytaj skład, nie tylko nazwę

Bezpieczne stosowanie leków zaczyna się od świadomości, że różne opakowania nie zawsze oznaczają różne substancje. Nazwa handlowa może się zmieniać, reklama może podkreślać inne zastosowanie, a forma może wyglądać inaczej, ale dla organizmu liczy się skład i dawka.

Dlatego przed połączeniem dwóch preparatów warto zatrzymać się na chwilę i sprawdzić, czy nie przyjmujemy drugi raz tego samego. To prosta czynność, która może uchronić przed realnym błędem. Leki dostępne bez recepty są pomocne, ale nie są obojętne dla organizmu. Im rozsądniej korzystamy z domowej apteczki, tym mniejsze ryzyko, że zwykła infekcja, ból głowy czy gorączka skończą się problemem wywołanym nie przez chorobę, lecz przez nieświadome zdublowanie dawki.

Źródła

https://www.fda.gov/consumers/consumer-updates/dont-overuse-acetaminophen
 – materiał FDA wyjaśniający ryzyko przyjęcia zbyt dużej dawki acetaminofenu/paracetamolu, zwłaszcza przy stosowaniu kilku produktów zawierających tę samą substancję.

https://www.fda.gov/drugs/information-drug-class/acetaminophen
 – strona FDA poświęcona acetaminofenowi/paracetamolowi, bezpieczeństwu stosowania i ostrzeżeniom dotyczącym działań niepożądanych.

https://www.nth.nhs.uk/resources/paracetamol-safety-for-adults/
 – materiał NHS dotyczący bezpiecznego stosowania paracetamolu u dorosłych, maksymalnych dawek i postępowania przy podejrzeniu przedawkowania.

https://britishlivertrust.org.uk/information-and-support/liver-conditions/paracetamol-overdose/
 – omówienie British Liver Trust dotyczące wpływu przedawkowania paracetamolu na wątrobę i konieczności sprawdzania składu leków.

https://www.ema.europa.eu/en/news/updated-advice-use-high-dose-ibuprofen
 – komunikat Europejskiej Agencji Leków dotyczący bezpieczeństwa stosowania dużych dawek ibuprofenu i ryzyka sercowo-naczyniowego.