Substancja chemiczna w oku – jak prawidłowo udzielić pierwszej pomocy i czego absolutnie nie robić?

Rozprysk środka do czyszczenia piekarnika, preparatu do udrażniania rur, wybielacza, nawozu, rozpuszczalnika lub innej substancji chemicznej może w ciągu krótkiego czasu uszkodzić powierzchnię oka. W takiej sytuacji najważniejsze nie jest ustalenie dokładnej nazwy związku ani szukanie specjalistycznego płynu. Pierwszą czynnością powinno być natychmiastowe, obfite płukanie oka wodą. Każda minuta zwłoki wydłuża kontakt substancji z rogówką i spojówką.

Oparzenie chemiczne oka nie zawsze od początku wygląda groźnie. Poszkodowany może odczuwać jedynie szczypanie, łzawienie albo wrażenie piasku pod powieką. Przy silnych środkach żrących uszkodzenie może jednak postępować mimo początkowo niewielkich objawów. Nie wolno więc czekać, aż oko zacznie bardzo boleć albo pogorszy się widzenie.

Dlaczego trzeba działać natychmiast?

Stopień uszkodzenia zależy między innymi od rodzaju substancji, jej stężenia, ilości, czasu kontaktu z okiem oraz szybkości rozpoczęcia płukania. Im dłużej środek chemiczny pozostaje na powierzchni oka i pod powiekami, tym większe ryzyko jego przenikania do tkanek.

Szczególnie niebezpieczne są substancje zasadowe, na przykład preparaty zawierające amoniak, ług, wodorotlenek sodu lub wodorotlenek potasu. Zasady mogą szybko przenikać w głąb oka, dlatego kontakt z preparatem do udrażniania rur, środkiem do piekarników, cementem, wapnem lub silnym detergentem wymaga bardzo poważnego potraktowania. Kwasy również mogą powodować ciężkie oparzenia. Nie należy próbować samodzielnie oceniać zagrożenia wyłącznie na podstawie rodzaju produktu.

Drażniące kosmetyki, szampon lub niewielka ilość łagodnego detergentu zazwyczaj powodują powierzchowne pieczenie i łzawienie, które ustępują po dokładnym wypłukaniu. Silnie żrące preparaty mogą natomiast prowadzić do uszkodzenia rogówki, powstania blizn, wzrostu ciśnienia w oku, przewlekłego stanu zapalnego, a w najcięższych przypadkach do trwałego pogorszenia lub utraty widzenia.

Najpierw zadbaj o własne bezpieczeństwo

Osoba udzielająca pomocy nie powinna sama narażać się na kontakt z substancją. Jeżeli do rozprysku doszło w miejscu, w którym nadal obecne są opary, pył albo rozlany środek, trzeba przenieść poszkodowanego w bezpieczne miejsce, o ile można to zrobić bez dodatkowego ryzyka.

Przy kontakcie ze żrącym płynem dobrze założyć rękawiczki ochronne. Nie należy dotykać gołymi rękami zabrudzonej twarzy, ubrania ani opakowania. Jeżeli substancja dostała się również na skórę lub odzież, skażone elementy ubrania trzeba ostrożnie usunąć, nie rozprowadzając środka po ciele.

Jeżeli poszkodowany ma duszność, kaszel, zaburzenia świadomości albo został narażony na dużą ilość oparów chemicznych, oprócz płukania oka konieczne jest wezwanie pomocy pod numerem 112. Przy udzielaniu pomocy zawsze najpierw trzeba sprawdzić, czy osoba oddycha i czy nie występuje inne bezpośrednie zagrożenie życia.

Czym płukać oko?

Najłatwiej dostępnym i właściwym środkiem jest czysta bieżąca woda o temperaturze pokojowej lub lekko chłodna. Można użyć wody z kranu, prysznica, butelki albo dzbanka. Jeżeli dostępny jest roztwór soli fizjologicznej lub stanowisko do płukania oczu, również można z niego skorzystać.

Nie należy tracić czasu na poszukiwanie „lepszego” płynu, gdy w pobliżu znajduje się zwykła woda. Opóźnienie płukania jest zwykle groźniejsze niż użycie wody z kranu. Płyn nie powinien być gorący ani podawany pod bardzo dużym ciśnieniem, ponieważ silny strumień może dodatkowo podrażnić lub uszkodzić oko.

Oko trzeba płukać obficie przez co najmniej 15–20 minut. W przypadku silnie żrącej substancji może być potrzebne znacznie dłuższe płukanie, kontynuowane także podczas oczekiwania na pomoc lub transportu do szpitala. Jeżeli etykieta produktu albo karta charakterystyki zaleca dłuższy czas płukania, należy zastosować się do tej instrukcji.

Jak prawidłowo ustawić głowę?

Głowę należy przechylić w stronę uszkodzonego oka. Dzięki temu spływająca woda nie będzie przechodziła przez nos do drugiego oka. Strumień najlepiej kierować od wewnętrznego kącika oka, znajdującego się przy nosie, w stronę skroni.

Powieki trzeba delikatnie rozchylić. Poszkodowany powinien podczas płukania poruszać gałką oczną w różnych kierunkach i często mrugać. Pozwala to wypłukać substancję z większej powierzchni oka oraz z przestrzeni pod powiekami.

Silny ból i odruchowe zaciskanie powiek mogą utrudnić płukanie. Trzeba spokojnie wyjaśnić poszkodowanemu, że utrzymanie oka otwartego jest konieczne. Nie wolno jednak uciskać gałki ocznej ani używać ostrych przedmiotów do rozchylania powiek.

Pod prysznicem można ustawić łagodny strumień tak, aby woda spływała po czole lub grzbiecie nosa do uszkodzonego oka. U dziecka wygodniejsze może być powolne polewanie wodą z dzbanka lub butelki, przy jednoczesnym przytrzymaniu głowy. Płakanie i mruganie nie przeszkadzają w płukaniu, a łzy dodatkowo pomagają usuwać substancję.

Co zrobić z soczewkami kontaktowymi?

Płukanie należy rozpocząć natychmiast, nawet jeśli soczewka nadal znajduje się w oku. Nie wolno poświęcać kilku minut na jej wyjmowanie przed kontaktem z wodą. Strumień może sam wypłukać soczewkę lub ułatwić jej usunięcie.

Jeżeli soczewkę można łatwo wyjąć podczas płukania, należy to zrobić. Nie wolno jednak przerywać czynności na długo ani manipulować przy oku na siłę. Substancja chemiczna może pozostawać pod soczewką i przedłużać kontakt z rogówką, dlatego po jej usunięciu płukanie trzeba kontynuować.

Soczewki, które miały kontakt z chemikaliami, nie powinny być ponownie zakładane. Dotyczy to również produktów przeznaczonych do wielokrotnego użytku. Mogą zatrzymać pozostałości substancji albo zostać uszkodzone.

Co zrobić, gdy do oka dostał się proszek?

Suche substancje chemiczne mogą osiadać na rzęsach, powiekach, twarzy i ubraniu. Widoczny luźny proszek znajdujący się na skórze można ostrożnie usunąć bez wcierania go w oko. Następnie trzeba niezwłocznie rozpocząć obfite płukanie.

Nie należy samodzielnie wywijać powiek ani próbować wyciągać drobinek z powierzchni oka chusteczką, patyczkiem kosmetycznym lub pęsetą. Cząstki mogą utkwić pod powieką i nadal uwalniać substancję. Ich dokładnym usunięciem powinien zająć się personel medyczny, który może obejrzeć oko w odpowiednim powiększeniu.

Przy niektórych suchych chemikaliach sposób postępowania może zależeć od rodzaju substancji. Dlatego warto jak najszybciej sprawdzić etykietę lub kartę charakterystyki, ale nie powinno to opóźniać zabezpieczenia poszkodowanego i rozpoczęcia podstawowej pomocy.

Nie próbuj neutralizować substancji

Jednym z najgroźniejszych błędów jest próba chemicznego zobojętnienia preparatu. Do oka podrażnionego kwasem nie wolno wlewać sody, mydła ani zasady. Po kontakcie ze środkiem zasadowym nie należy używać octu, soku z cytryny ani innego kwasu.

Reakcja między kwasem a zasadą może wydzielać ciepło i pogłębić uszkodzenie. Nie da się też w warunkach domowych dobrać właściwego stężenia i ilości środka neutralizującego. Bezpiecznym sposobem zmniejszenia stężenia substancji jest obfite płukanie wodą.

Do oka nie wolno wlewać mleka, oleju, alkoholu, naparu z rumianku, płynu do soczewek o nieznanym przeznaczeniu ani domowych roztworów. Nie należy także stosować przypadkowych kropli przeciw zaczerwienieniu lub kropli ze sterydem. Mogą utrudnić późniejszą ocenę urazu, nasilić podrażnienie albo opóźnić właściwe leczenie.

Dlaczego nie wolno pocierać oka?

Naturalną reakcją na pieczenie i łzawienie jest pocieranie powiek. Trzeba temu zapobiec. Tarcie może wcierać substancję głębiej, przemieszczać drobiny pod powiekami i powodować dodatkowe uszkodzenia nabłonka rogówki.

Po zakończeniu płukania nie należy zakładać ciasnego opatrunku uciskowego. Oko można delikatnie osłonić przed światłem podczas transportu, ale bez wywierania nacisku. Poszkodowany nie powinien również prowadzić samochodu, szczególnie jeśli widzenie jest zamglone, występuje ból lub silne łzawienie.

Kiedy konieczna jest pilna pomoc medyczna?

Kontakt oka z silną zasadą, kwasem, preparatem do rur, środkiem do piekarników, amoniakiem, cementem, wapnem, wybielaczem przemysłowym, rozpuszczalnikiem, pestycydem lub innym środkiem oznaczonym jako żrący wymaga pilnej oceny medycznej po rozpoczęciu płukania. Nie należy rezygnować z konsultacji tylko dlatego, że ból zmniejszył się po kilku minutach.

Pilnej pomocy wymagają również pogorszenie lub zamglenie widzenia, silny ból, światłowstręt, utrzymujące się zaczerwienienie, obrzęk, niemożność otwarcia oka, nierówna źrenica, biała lub mętna rogówka, krwawienie albo wrażenie, że pod powieką nadal znajduje się ciało obce.

W przypadku silnego środka żrącego można wezwać zespół ratownictwa medycznego i kontynuować płukanie podczas oczekiwania. Jeżeli stan ogólny jest stabilny, poszkodowany powinien zostać pilnie przewieziony na szpitalny oddział ratunkowy lub ostry dyżur okulistyczny. Transport nie powinien przerywać płukania, jeśli nadal istnieje podejrzenie obecności substancji w oku.

Przy niewielkim kontakcie z łagodnym kosmetykiem lub szamponem objawy zwykle ustępują po dokładnym płukaniu. Jeżeli jednak ból, zaczerwienienie, łzawienie lub zaburzenia widzenia utrzymują się, również potrzebna jest ocena oka. Nazwa „kosmetyk” nie gwarantuje, że preparat jest obojętny dla rogówki.

Zabierz opakowanie produktu

Do szpitala warto zabrać opakowanie, etykietę, kartę charakterystyki albo wyraźne zdjęcie informacji o składzie produktu. Personel medyczny powinien wiedzieć, z jaką substancją doszło do kontaktu, jakie było jej stężenie oraz o której godzinie nastąpił wypadek.

Nie należy jednak opóźniać płukania ani wyjazdu tylko po to, aby odnaleźć opakowanie. Jeżeli pojemnik jest zabrudzony, nieszczelny lub stwarza zagrożenie, lepiej zrobić zdjęcie z bezpiecznej odległości. Nie wolno przewozić otwartego naczynia ze żrącą substancją razem z poszkodowanym.

W zakładzie pracy trzeba sprawdzić kartę charakterystyki produktu. Jej sekcja dotycząca pierwszej pomocy zawiera informacje o postępowaniu po kontakcie z oczami. W miejscu, w którym regularnie używa się substancji żrących, powinien być zapewniony szybki dostęp do stanowiska do płukania oczu.

Co dzieje się podczas badania okulistycznego?

Po przyjęciu pacjenta personel może kontynuować płukanie oraz sprawdzić odczyn pH na powierzchni oka. Lekarz ocenia ostrość widzenia, rogówkę, spojówkę, źrenicę i głębsze struktury. Może również dokładnie obejrzeć przestrzeń pod powiekami, aby usunąć zatrzymane cząstki chemiczne.

Dalsze leczenie zależy od rodzaju i rozległości urazu. Mogą zostać zastosowane leki przeciwbólowe, krople rozszerzające źrenicę, antybiotyki, preparaty wspomagające gojenie lub inne leki okulistyczne. Nie powinno się odtwarzać takiego leczenia samodzielnie na podstawie przypadkowej porady znalezionej w internecie.

Niektóre powikłania mogą ujawnić się z opóźnieniem, dlatego po poważnym oparzeniu ważne są kontrole okulistyczne. Ustąpienie pieczenia nie zawsze oznacza pełne wygojenie rogówki i spojówki.

Najważniejsza jest kolejność działań

Po dostaniu się substancji chemicznej do oka trzeba natychmiast rozpocząć płukanie dużą ilością czystej wody, rozchylić powieki i kontynuować czynność przez co najmniej 15–20 minut. Soczewkę należy wyjąć, gdy można to zrobić łatwo, ale nie wolno opóźniać przez nią rozpoczęcia płukania.

Nie należy pocierać oka, neutralizować substancji innym związkiem chemicznym, stosować domowych płynów ani czekać na rozwój objawów. Przy środkach żrących oraz w przypadku bólu, pogorszenia widzenia lub utrzymujących się dolegliwości potrzebna jest pilna pomoc medyczna. W tym urazie najprostsza czynność – szybkie i długie płukanie wodą – może przesądzić o zachowaniu sprawności oka.

Źródła

https://www.nhs.uk/conditions/eye-injuries/ – informacje brytyjskiej służby zdrowia dotyczące pierwszej pomocy przy urazach oka, płukania po kontakcie z silną substancją chemiczną i objawów wymagających pilnej pomocy.

https://www.aao.org/eyenet/article/treating-acute-chemical-injuries-of-cornea – opracowanie American Academy of Ophthalmology dotyczące natychmiastowego płukania oka, oceny ciężkości oparzenia chemicznego i leczenia urazów rogówki.

https://www.cdc.gov/niosh/npg/firstaid.html – zasady amerykańskiego instytutu NIOSH dotyczące natychmiastowego płukania oczu dużą ilością wody po kontakcie z niebezpieczną substancją.

https://www.poison.org/articles/help-for-poisons-splashed-in-the-eye – instrukcja ośrodka informacji toksykologicznej dotycząca techniki płukania oka, czasu trwania płukania, usuwania soczewek i objawów wymagających badania.

https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka/urazyoka/122790,oparzenie-chemiczne-oka – polskie opracowanie Medycyny Praktycznej dotyczące przyczyn, zagrożeń, diagnostyki i możliwych następstw oparzeń chemicznych oka.

https://www.gov.pl/web/psse-warszawa/co-to-jest-karta-charakterystyki-i-jak-ja-czytac – informacje Państwowej Inspekcji Sanitarnej o karcie charakterystyki substancji chemicznej i znaczeniu przekazania etykiety lub danych produktu personelowi medycznemu.